Bioqrafiya
Doğum tarixi: 28 aprel 1541 Ölüm tarixi: ??..?? 1600 Gelibolulu Mustafa Ali 59 yaşında dünyasını dəyişib. Lala Mustafa Paşanın Kiprin fəthinə hazırlıqlarına şahid olmuşdur. Şehzade Selim'in yanında xidmət etməyə 1563-cü ilədək davam edib.
Mustafa Paşanın Yəmənin fəthindəki vəzifəyə göndərilməsi ilə, Paşayla birlikdə Misirə getdi. Lakin, müxtəlif siyasi səbəblərə görə ikisi də vəzifələrindən azad edildi. Əsl peşəsi maliyyəçi olan Ali, Halep, Erzurum və Bağdad defterdarlığına rəhbərlik edib.
Mustafa Ali, Manisaya vali olan Şehzade Muradın yanına gedib. Daha sonra onun sayəsində 1569-cu ildədə İstanbul'a qayıdıb. O zaman yazdığı “Kanuni Sultan Süleyman'ın son seferi olan Zigetvar Savaşı"nı əks etdirən "Heft-Meclis" adlı əsərini Sokullu Mehmet Paşaya təqdim edib və ardından 1570-ci ildədə Kilis Sancağına dîvan kâtibi olaraq göndərilib.
Ferhad Bey’in Bosna Beylerbeyi olmasıyla onunla birlikdə 1571-ci ildədə Banyaluka’ya getdi. 1588-ci ildədə Sivas Defterdarlığına təyin edilib. 1595-ci ildədə son vəzifəsi olan Cidde Sancakbeyliyinə başlayıb.
"Mevâidü'n-Nefâis" adlı əsərini padişahdan Misir Beylerbeyliyini istəmək məqsədilə Məkdə tamamlayıb. 1600-cı ildədə Cidde Sancakbeyi olduğu zaman vəfat edib. Rəsmi xidmətləri ilə diqqət çəkməyən Ali, yoğun və məhsuldar ədəbi fəaliyyəti və tarixçiliyi ilə tanınmışdır.
Çoxu bir vəzifə əldə etmək məqsədilə yazılmış irili ufaklı, şeir və nəsr şəklində 50-yə yaxın əsərin müəllifi olan Alinin yazılış tarixi baxımından ilk tarix əsəri, Kanuni'nin oğullarından Şehzade Bayezidin qardaşı Selim ilə arasındakı mübarizəni əks etdirən "Nâdirü'l-Mehârib" adlı əsəridir. Bu əsər əsasən fars dilində şeir və nəsir formalarından ibarətdir. Əsər, 1569-cu ildə II.
Selimin taxta çıxması ilə başa çatır. Geniş və dərin ədəbiyyata malik olmasına baxmayaraq, mövqe və sərvət hirsindən, tələbatın hissi ilə, dövründə çox sevilmir; dəfələrlə layiq olduğu mövqelərə gətirilməmiş və ya azl edilərək təhqir olunmuşdur. Buna görə də, başqalarına qarşı həssas davranmışdır.
Alinin tarix əsərlərinin 16-cı əsr Osmanlı dövləti üçün bənzərsiz bir dəyər daşıdığı bilinir. Ali, aradığına nail ola bilməyən, tapdığı ilə yetinməyən bir tip kimi qarşıya çıxır. Onun bu tez-tez baş verən vəzifə dəyişiklikləri bu fikri təsdiqləyir.
Çox yönlü bir yazar olan Mustafa Ali, müxtəlif sahələrdə əsərlər vermişdir. Əsərləri mövzularına görə tarix, ədəbiyyat və sosial məsələlər ilə əlaqədardır. Tarixə aid əsərlərindən "Künhü'l-Ahbâr" başda olmaqla bir çox əsəri vardır.
Ali, bu əsəri ilə özəlləşdirilmişdir. Künhü'l-Ahbâr, Türk dilində ümumi bir əsər olaraq, əsərdə sırasıyla Peyğəmbərlər tarixini, İslam tarixini, Türk və Monqol tarixini, ən sonda isə Osmanlı tarixini təsvir edir. Əsərdə Osmanlı alim və şairləri üçün də önəmli bir yer var.
Bu əsər, uzun bir giriş ilə yazılışın "Rükn" adını verdiyi dörd bölümə bölünür. Birinci Rükndə dünyanın yaradılışından Hz. Adəmə qədər keçən zaman dilimində varlıqların ortaya çıxışı, heyvanlar, balıqlar, dağlar, dənizlər, çaylar, adalar və iqlimlərin yaranması təsvir olunub.
İkinci Rükndə Hz. Adəmdən başlayaraq peyğəmbərlər, ərəb irqi, Hz. Məhəmmədin həyatı, Emevilər, Abbasilər, ərəb rəhbərləri, alimlər və həkimlər izah olunur.
Üçüncü Rükndə Türk irqi, Oğuzlar, Türk və Çərkəz Qulları, Fatimilər, Eyyübilər, Ağqoyunlu və Qarqoyunlular və digər Türk xalqlarından bəhs edilir. Dördüncü Rük isə tamamilə Osmanlı tarixinə ayrılmışdır. Dövlətin qurulmasından 1596-cı ilədək baş verən hadisələr, padişahlar, şehzadələr, dövlət adamları, şeyxləri, alimlər və şairlər haqqında məlumatlar vardır.
Əsərin ilk üç Rükü ilə dördüncü Rük, İstanbulun fəthinə qədər olan hissəsi 5 cild olaraq İstanbulda nəşr olunmuşdur. Ən önəmli hissə olaraq dördüncü Rük, iki cild halında təşkil olunmuşdur. Birinci cild başlanğıcdan Yavuz Sultan Selim dövrünün sonuna qədər, ikinci cild isə Kanuni Sultan Süleyman dövründən Sultan III.
Mehmet dövrünün başlanğıcına qədər, yəni 1596-cı ilədək olan dövrü əhatə edir. Hər padişah dönəmi taxta çıxışla başlayıb, padişahın şəxsiyyəti, şehzadələri və fəaliyyətləri ilə təsvir edilir. Həmçinin padişah dövründəki şeyxlər, şairlər və alimlər haqqında da məlumat verilir.
Müəllif, bu əsəri 130 mənbəyə dayanaraq yazmışdır. Mənbələrin siyahısını əsərin əvvəlində vermiş və yer gələndə mənbəyini mətndə göstərmiş, bəzən də mənbələrin müqayisəsinə yer vermişdir. Alinin bu əsərində 291-i şair olan bir çox biyografiya mövcuddur.
"Menâkıb-ı Hünerverân" adlı əsəri Ali'nin Bağdad hazine defterdarlığı dövründə (1587) yazdığı bir əsərdir. Bu əsər, hat tarihlərindən, məşhur hat xəttatları, nakkaşlar və mücellitlərdən ibarətdir. Alinin bu əsəri yazmasında Hoca Sadeddin Efendinin əhəmiyyətli bir rolu olmuşdur.
"Nusretnâme" adlı əsəri isə Lala Mustafa Paşanın 1578-ci ildədə Gürcüstan, Azərbaycan və Şirvanın fəthinə serdar təyin edildiyi dövrdə yazılmışdır. Ali, bu müharibələrdə sır katibi olaraq iştirak etmişdir. Lala Mustafa Paşanın qələbəsi üzərinə padişaha və digər dövlət adamlarına yazılan fəthnamələr də bu əsərdə yer alır.
"Nushatü's-Selâtin" adlı əsəri sosial həyatla bağlıdır. Şərq dünyasındakı siyasət prinsiplərinin bir nümunəsi olan bu əsər, padişahlara yol göstərmək məqsədilə yazılmışdır. Ali, bu əsərini Halep Tımarı ikən 1580-ci ildə yazmışdır.
Bu əsər, o dövrün siyasi və sosial vəziyyətini göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Həmçinin, əsərdə avtobioqrafik xüsusiyyətlər mövcuddur. Əsər, bir önsöz, dörd bölüm və bir nəticədən ibarətdir.
Ön sözdə padişahın dövlət idarəçiliyi zamanı etməsi lazım olan şeylər, birinci bölümde padişaha lazım olan işlər, ikinci bölümde qanunsuz çətinliklər, dördüncü bölümde isə Ali'nin həyatı və çətinlikləri təsvir olunmuşdur. "Mevâidü'n-Nefâis fî Kavâidi'l-Mecâlis" adlı əsəri isə Alinin ən önəmli əsərlərindən biri olub, görgü ilə bağlıdır. Əsər xüsusilə Osmanlı cəmiyyətinin, Alinin yaşadığı dönəmin bir aynamasıdır.
Künhü'l-Ahbâr, Menâkıb-ı Hünerverân, Hâlâtü'l-Kâhire mine'l-Âdâti'z-Zâhire, Fusûlü'l-Hallü və'l-Akd fî Usûli'l-Harcı ve'n-Nakd, Nusretnâme, Fursatnâme, Nâdirü'l-Mehârib, Heft-Meclis, Zübdetü't-Tevârih, Mirkatü'l-Cihâd, Câmiü'l-Buhûr der-Mecâlis-i Sûr, Dîvan, Farsça Dîvan, Mihr ü Mâh, Mihr ü Vefâ, Tuhfetü'l-Uşşâk, Riyâzü's-Sâlikin, Nushatü's-Selâtin, Mevâidü'n-Nefâis fî Kavâidi'l-Mecâlis, Mehâsinü'l-Âdâb, Hülâsatü'l-Ahvâl der-Letâif-i Mevâiz-i Sahîh-i Hâl, Tuhfetü's-Sulehâ, Nevâdirü'l-Hikem, Hakâyıku'l-Ekâlim, Menşeü'l-İnşâ, Münşeât. Mənbə: Biyografilər.com Yayım tarixi: 2013-01-04