Bioqrafiya
Doğum Tarixi: 7 Noyabr 1879 Ölüm Tarixi: 21 Avqust 1940 Lev Troçki 61 yaşında vəfat edib. Doğum Yeri: Yanovka, Ukrayna Ölüm Yeri: Koyokan, Meksika Marksist nəzəriyyələrdən biri olan Lev Troçki, 1917-ci il Rus İnqilabı, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının yaradılması və onun infrastrukturunun formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayan şəxsiyyətlərdəndir. Xarici işlərə məsul xalq komissarlığı və Bolşevik Partiyasının Politbüro üzvlüyü vəzifələrini icra etmiş, Qırmızı Ordunun yaradılmasında aktiv iştirak etmişdir.
Vladimir İliç Lenin vəfat etdikdən sonra, İosif Stalini qarşı "Sol Müxalifət"i inkişaf etdirmiş və bu səbəbdən SSRİ-dən sürgün olunmuşdur. Onu başa çatmayan 11 illik sürgün həyatı ərzində bir çox ölkələrdə yaşamış və "Troçkizm" ideyasını yaymaq, dünya miqyasında sosialist bir sistem qurmaq məqsədində fəaliyyətini davam etdirmişdir. Hazırda dünyada Troçkizmdən təsirlənmiş qruplar mövcuddur, xüsusilə Stalinizm və Maolizmlə müxalifətdə dururlar.
Troçki, 9 yaşında daha yaxşı təhsil almaq üçün Odessa'da yaşayan xalasının yanına göndərildi. Orada bir alman məktəbinə yazıldı. Bu məktəbdə aldığı təhsil, onun mədəniyyət və təhsil həyatını inkişaf etdirdi, erkən yaşda intellektual səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb oldu.
Həyatında mühüm bir dönüş nöqtəsi olan bu inkişafı "Həyatım" adı altında yazdığı avtobioqrafik əsərində dil təhsili olaraq təqdim etmişdir. Troçki; Ukraynaca, Rusca, İvrit, Alman, İngilis, Fransız və İspan dillərini öyrənmişdir. Daha sonra, 1896-cı ildə indiki adı Mikolayev olan Nikolayev şəhərinə gedərək ali təhsilini davam etdirmiş, burada riyaziyyat və hüquq üzrə təhsil almışdır.
1897-ci ildən inqilabçı dostlarla tanış olmuşdur. 1898-ci ildə Rus Sosial Demokratik İşçi Partiyasının cənub qoluna daxil olmuş, orada Marksizmin ideyalarını öyrənmişdir. Qoşulduğu inqilabçı qruplarda Marksizm nəzəriyyəsini yaymaq üçün bir çox fəaliyyətlər həyata keçirmişdir.
1898-ci ildə Çar hökuməti tərəfindən tutularaq iki il həbsdə qalmış və Sibirə sürgün olunmuşdur. Bu dövrdə "Troçki" təxəllüsünü istifadə etməyə başlamışdır. Sürgün müddətində marksist fəlsəfə tələbəsi Aleksandra Sokolovskaya ilə tanış olmuş və evlənmişdir.
1902-ci ildə Rusiyadan qaçaraq əvvəlcə Vyana, sonra isə London şəhərinə gedib, burada Vladimir İliç Leninlə tanış olmuşdur. Georgy Plekhanov, Julius Martov və Lenin ilə birlikdə "İskra" adlı qəzetə girərək "Pero" təxəllüsü ilə məqalələr yazmağa başlamışdır. 1903-cü ildə Londonda keçirilən Rus Sosial Demokrat İşçi Partiyası konfransına qatılmışdır.
Burada partiya, Bolşeviklər və Menşeviklər adlı iki qrup şəklində bölünmüşdür. Lenin rəhbəri olduğu Bolşevik tərəfdə Troçki Menşeviklərin tərəfində dayanmışdır. Lakin, qısa bir zaman sonra Plehanovun rəhbərlik etdiyi Menşeviklərlə də fikir ayrılıqları yaşaması nəticəsində bu qrupdan da ayrılmışdır.
1905-ci ildə "Qanlı Bazar" olaraq adlandırılan hadisələrdən sonra Troçki yenidən Rusiyaya dönmüş və Rus inqilabı üçün fəaliyyətə başlamışdır. Bu dövrdə həm Menşeviklərlə, həm də Bolşeviklərlə birgə çalışmışdır. Sentyabr ayında Çar hökumətinə qarşı apardığı inqilab cəhdi uğursuz olunca yenidən Sibirə sürgün olunmuş, lakin bu dəfə Finlandiyaya qaçmağı bacarmışdır.
"1905" adlı kitabında bu firar hekayəsi ilə bağlı yazmışdır. 1907-ci ildə Rus Sosial Demokrat İşçi Partiyasının 5-ci konfransında iştirak etmişdir. Eyni ilin oktyabrında Vyana gedərək Avstriya Sosial Demokrat Partiyasının fəaliyyətlərinə qoşulmuşdur.
Alman Sosial Demokrat Partiyası üçün 7 il çalışmışdır. 1908-ci ildən etibarən, Rusiyaya hitab edərək proletarların hüquqlarını ön plana çıxaran "Pravda" adlı qəzetin təsisçisi olmuşdur. 1905-1907-ci illər arasında davam edən Bolşevik-Menşevik mübahisələri, 1910-cu ildə Rus Sosial Demokrat İşçi Partiyası Paris konfransında Lenin fikirləri ilə birləşmiş və Troçkinin nəşr etdiyi "Pravda" qəzetinin partiyanın rəsmi nəşr orqanı olmağı dəstəklənmişdir.
Troçki 1912-ci ilin aprel ayına qədər bu qəzetin nəşrini davam etdirmişdir. 22 aprel tarixindən sonra Sankt-Peterburqda Bolşeviklər "Pravda" qəzetini çıxarmağa davam etdilər. Bu vəziyyətdən narahat olan Troçki, qəzeti baş redaktoru olan Menşevik lider Nikolay Çkheidze'ye bir məktub göndərərək, Bolşeviklərə qoşulduğunu bildirdi.
Troçki, 1917-ci ildə Rusiyaya qayıdandan dərhal sonra Petroqrad Sovyeti Başkanlığına gətirilmişdir. İnqilabın həyata keçirilməsində və daha sonrakı infrastrukturun hazırlanmasında önəmli rol oynamışdır. Qriqoriyan təqvimində 24 oktyabr 1917; Miladi təqvimdə 7 noyabr 1917 tarixində, Petroqrad kış sarayına Vladimir İliç Lenin rəhbərliyindəki Bolşeviklərin etdiyi basqınla, Çar Rusiyası dağılmış və Sovet Rusiyasının qurulması üçün ilk addım atılmışdır.
İnqilab sonrası Sovetlər İttifaqının ən önəmli adamlarından biri olan Troçki, əvvəlcə Dışişləri, daha sonra isə Müharibə Nazirliyinə gətirilmişdir. Müharibə Nazirliyi dövründə Qırmızı Ordu ilə bağlı fəaliyyətlər həyata keçirmişdir. Baş komandan olaraq Qırmızı Ordunun qurulmasını təmin etmiş, inqilabdan sonra meydana gələ biləcək üsyanları yatırmaq üçün məsuliyyət daşımışdır.
Ancaq qısa müddət içində partiya ilə fikir ayrılığına düşməsi səbəbiylə partiyadan uzaqlaşmışdır. I Dünya Müharibası'ndan çıxan Rusiyanın Brest-Litovsk Müqaviləsini imzalaması məsələsində Vladimir İliç Lenin və Bolşeviklərlə mübahisə etmişdir. Troçki, bu müqavilənin imzalanmasının Avropalı dövlətlərin imperialist güclərinə qarşı boyun əymək anlamına gələcəyini düşünmüşdür.
Almaniyada böyüyən bir proletariatın mövcud olduğunu bilən Troçki, Rusiyada inqilabla gətirdikləri rejimin Avropada da yayılabileceyini düşünürdü. Bu fikrini I Dünya Müharibəsi kimi imperialist bir müharibədən çıxan Avropa dövlətlərinin dəstəkləyəcəyinə inanaraq müdafiə edirdi. Lakin, Lenin rəhbərliyindəki Bolşeviklər sosialist rejimin Avropaya yayılacağına inanmırdılar.
Brest-Litovsk Müqaviləsi ilə artıq yeni bir inqilab yaşamış və daxili iğtişaşlarla mücadilə edən bir ölkənin bu qarışıq dövrdən çıxa biləcəyinə inamları vardı. Müqavilənin imzalanması üçün keçirilən səsvermədə 7-4 mütləq şəkildə məğlub olan Troçki, Brest-Litovsk Müqaviləsini imzalamaq üçün təyin olunsa da, bu vəzifəsini yerinə yetirməmişdir. Bunun əsasında Lenin və Bolşeviklərlə arasında gərginlik baş qaldırmış, müqaviləni imzalaması üçün səlahyyətli olan Kamenev tərəfindən imzalanmışdır.
Bu müqavilə ilə 1878-ci ildən inqilabdan əvvəl Rusiyanın Osmanlı Dövlətindən aldığı Kars, Ardahan və Batum yenidən Osmanlı Dövlətinə geri verilir. Bunun yanında, Rusiyanın qərbində böyük bir ərazidən də imtina olunur. Troçki, bu bölgenin imperialist güclərə qarşı sosialist fikrin yayılması üçün Avropa ilə bir tampon sahə olması gərəkdiyini düşünürdü, lakin müqavilədən sonra bu məqsəd üçün əhəmiyyətli bir avantajı itirmişdir.
Müqavilənin imzalanmasından sonrakı dövrdə Sovetlər Birliyində vətəndaş müharibəsi dövrü başlamışdır. 19 yanvar 1918-də baş verən seçkilərdə Bolşeviklərin partisi istədikləri nəticəni əldə edə bilmədilər, bu səbəbdən müxaliflərinə qarşı sərt bir tutum sərgilədilər. Brest-Litovsk müqaviləsi ilə yaranan Bolşevik-Menşevik münaqişəsi qısa zamanda daxili müharibənin yaranmasına səbəb oldu.
Bolşeviklərin silahlı qüvvəsi "Qırmızı Ordu", müxaliflərin təxminatını təşkil edən "Ağ Ordu" ilə mübarizəyə girmişdir. Başqa partiyalarla birləşən inqilabçılar, Bolşevikləri devirmək planları qururdular. Gücü əlində saxlaya bilən Bolşeviklər, hökuməti qarşı inqilabdan qorumaq məqsədilə "Çeka" adında gizli bir polislə təşkilatı qurmuşdular.
1920-ci illərin sonlarına doğru "sol müxalifət" zəifləməyə başladı. Troçkinin gücü də getdikcə azaldı. 1922-ci ildə iç münaqişələr tədricən sona çatsa da, 21 yanvar 1924-də Leninin ölümü ilə partiyanın hakimiyyəti İosif Stalinin əlində oldu.
Bu tarixdən sonra Stalinlə hakimiyyət mücadiləsi dönəmi başladı. 1922-ci ildə Mərkəzi Komitənin Baş katibi vəzifəsinə gətirilən Stalin, 1928-ci ildən Troçkini müxalifətin lideri olaraq devirə bilmək üçün əzici tədbirlər başlayır. İlk olaraq Savaş Komitəsindən alınan Troçki, daha sonra Siyasi Büro və Kommunist İnternasyonal İcra Komitəsindən çıxarılmışdır.
İki il ərzində bütün səlahiyyətlərini itirmiş, hətta 1927-ci ildə Onbeşinci Kommunist Partiyasında partiya üzvlüyündən də çıxarılmışdır. Sonrasında sürgün həyatı başlayır. Bir müddət Qazaxıstanın Alma-Ata bölgəsində yaşamışdır.
18 yanvar 1929-da Sovet Cinayət Məcəlləsinin 58/10 maddəsindən, inqilabçılıq və qanunsuz Sovet Partiyası qurmaq ittihamları ilə SSRİ-dən sürgün edilmişdir. Ölkədən sürgün olunmasından dərhal sonra Türkiyəyə sığındı və 1929-1933 illəri arasında İstanbulda, Böyükadadakı evində, ciddi təhlükəsizlik tədbirləri altında nəvəsi və qızı ilə birgə yaşamışdır. Bu müddət ərzində sakit bir həyat sürmüş və düşüncələrini yazma fürsətini bulmuşdur.
20 fevral 1932-ci ildə, Stalin tərəfindən Sovet vətəndaşlığından belə çıxarılmışdır. Öz qızı Nina ilə İstanbulda rahat bir həyat keçirən Troçki, 1933-cü ildə Berlində yaşayan digər qızı Zinanın şübhəli intiharından əzab çəkmişdir. Qısa müddətdən sonra oğlu Lev də öldürüldü.
17 iyul 1933-də Fransa’ya keçmişdir. Ancaq iki il keçmədən oradan da deportasiya edilmişdir. Getdiyi Norveçdə də iki il qala bilmişdir.
Nəhayət 9 yanvar 1937-ci ildə Meksikaya sığınmış və Meksika şəhərinə yerləşmişdir. Burada Dördüncü İnternasionalın çalışmalarını başlatdı. Sürgündə olmasına baxmayaraq, inqilab üçün fəaliyyət etməsinə əngəl olmadı.
1938-ci ilin sentyabr ayında Parisdə bir araya gələn Avropa, Amerika və Asiyadan gələn 30-a yaxın delege, SSRİ-nin komitəri Stalinin nəzarətində olması səbəbindən proletar sinfinə liderlik edə bilməyəcəyinə dair qərar verdilər. Bu səbəbdən dünyada sosialist inqilabı davam etdirəcək bir partiyanın qurulma ehtiyacı meydana gəldi. Bu konfransla bu missiyanı yüklənəcək bir təşkilat birləşəcək və keçid proqramı hazırlanacaqdı.
Troçkinin çabaları və liderliyi ilə yaradılan Dördüncü İnternasional, kapitalizmə qarşı olduğu kimi Stalinə qarşı da bir mövqe tutmaqdadır. Hətta Stalinizmlə Troçkizm arasındakı düşmənçilik o qədər böyümüşdü ki, bir-birlərini məhv etmək üçün apardıqları fəaliyyətlər digər ölkələrə də yayılmağa başlamışdı. II Dünya Müharibəsi ilə Dördüncü İnternasionalda parçalanmalar başlandı.
Troçkist qruplar, xüsusilə Vyetnamdakı kütlə dəstəyini itirdilər. Dördüncü İnternasionalın Beynəlxalq Katibliyi, II Dünya Müharibəsindən sonra siyasi durumu və Şərqi Avropadakı yeni sosialist dövlətləri qiymətləndirmək məqsədilə 1946, 1948 və 1951-ci illərdə bir sıra beynəlxalq konfranslar topladı. Xüsusilə 1951-ci ilin konfransında Şərqi Avropa və SSRİ-dəki durum "deforma olmuş sosializm ya da deforma olmuş işçi dövləti" olaraq təsvir edildi.
Stalin, Troçkini SSRİ-dəki rejim üçün böyük bir təhlükə olaraq görürdü. 1940-cı ildə İspaniyalı GPU agenti Ramon Mercader, jurnalist qalıqında Troçki ilə görüşmək üçün plan hazırladı. Mercader tərəfindən balta ilə ağır yaralanan Troçki, aldığı yaradan dolayı 21 avqust 1940-da vəfat etdi.
Ölümündən əvvəl bilincinin geri döndüyü zamanda "Burjuva mətbuatına yaxşı material olduq" və "Dördüncü İnternasionalın zəfərindən əminəm" ifadələri son sözləri oldu. Stalinizm bu sui-qəsdi heç vaxt üzərinə götürmədi və əsassız bir iddia olduğunu müdafiə etdi. Troçkiyə görə, Rusya kimi burjuva inqilabının baş vermədiyi ölkələrdə, proletariat yalnız öz inqilabını etmək deyil, eyni zamanda burjuva inqilabının tələblərini də yerinə yetirmək məcburiyyətindəydi.
İşçi cəmiyyətinin bir anda belə böyük bir dəyişiklik qaldıra bilməyəcəyini düşündüyü üçün müvəffəqiyyət əldə edəcək sistemin "davamlı inqilab" olduğunu vurğulayırdı. Tək başına bir sosialist dövlətin kapitalizm ilə mücadilə etməsinin kifayət etməyəcəyinə, inkişaf etmiş kapitalist ölkələrdə sosializmin ən qısa vaxtda yayılması gərəkliliyi önə çəkilirdi. Ölkə inqilabından daha çox dünya inqilabını müdafiə edən Troçki, SSRİ-də qurulan Stalinizm sisteminin yetərli olmayacağını düşünməkdə idi.
Kapitalist bir dünyada tək başına mövcud ola bilmək mümkün deyildi. Stalin, inqilabı qorumaq üçün sosializmi fəda etməsindən və qərb dövlətləri ilə işbirliği içində olmasından dolayı tənqid etməkdəydi. Lakin Stalin də kap başında sistemini qorumaqdan başqa bir iş görmürdü.
Troçkizmin, Marksist düşüncənin sol qanadı olduğu qəbul edilir. Troçkizmə görə, SSRİ-də demokratik hüquqların məhdudlaşdırıldığı və dünyaya sosializmin yayılması gərəkdiyi əsas fikirlərdir. Troçkinin həyatının son illərində başladığı Dördüncü İnternasional, sosializmin dünyaya yayılmasını və bunu kapitalist sistemi sərt şəkildə deyil, sindirərək etməsi fikrini irəlilədiyi inancında olsa da, II Dünya Müharibəsi ilə hərbi və siyasi prosesin imperializmə bağlı olduğunun anlaşılması ilə bu fikirlər aktivasını itirmişdir.
Troçkinin ölümündən sonra, Şri Lanka və Boliviya'da hələ də çox sayda Troçkist olduğu bilinsə də, qruplar arasında münaqişələr səbəbindən birliyi qura bilməmişdir. Eyni zamanda, Braziliya və Argentinada kimi ölkələrdə kütlə dəstək qursalar da, azlıqda qalmaqdadırlar. Bütün bunların yanında, Lev Troçkinin karyerasına dair bir çox əsərlər də yaşamaqdadır.
"1905 Bireysel Terrorizmin İflası", "İntellektual Sosializm" və "Marksistlərin Bireysel Terrorizme Niyə Qarşıdırlar" adlı kitablar onun siyasi düşüncələrinin yansımalarıdır.